16.12.2025

Nýi makrílsamningurinn: Ásættanleg niðurstaða eða klúður?

Nýr makrílsamningur tryggir Íslandi 12% hlut í stofninum með verulegri heimild til veiða í norskri og færeyskri lögsögu; í blogginu er því velt upp hvort það sé sanngjörn niðurstaða miðað við WANT/LIKE/NEED rammann sem ég setti mér áður – hámarkskrafa, raunhæf málamiðlun og algjör botnlína – og metið hvort samninganefndin hafi í raun náð lágmarksmarkmiðum þjóðarinnar eða farið of langt í málamiðlun á kostnað framtíðarhlutdeildar Íslands.

Vísir greinir frá hörðum viðbrögðum við nýjasta makrílsamningi Íslands, ekki síst vegna stöðu Grænlands og þess að sumum finnst Ísland hafa gengið of langt í málamiðlunum við önnur strandríki. Umræðan fer hins vegar fljótt í tilfinningar, á meðan minna er rætt um það hvað samningurinn þýðir í krónum, kílóum og raunverulegu samningsvaldi Íslands.

WANT / LIKE / NEED

Áður en farið er í svona samninga þarf að vera búinn að teikna upp leikvanginn: Hvað vill Ísland, hvaða málamiðlun er raunhæf og hvar liggur algjör botnlína. Þess vegna setti ég upp þrjár sviðsmyndir – WANT, LIKE og NEED – með ákveðnum prósentum og skilyrðum um hvar mætti veiða kvótann.

WANT var hámarkskrafan: 15–18% af heildarstofninum, með því að minnst 70% kvótans yrði veitt innan íslenskrar lögsögu, til að endurspegla vaxandi viðveru makríls í íslenskum sjó og styrkja innlenda verðmætasköpun. LIKE var miðgildið, 13–15%, sem hefði þýtt sanngjarna málamiðlun – viðurkenndan hlut fyrir Ísland, en með meiri sveigjanleika í að veiða hluta kvótans í norsku og færeysku lögsögunni gegn sams konar aðgengi þeirra að okkar hafsvæði. NEED var botn­línan, 10–12%, lægsta niðurstaða sem hægt væri að verja bæði pólitískt og faglega, að því tilskildu að innbyggð væru ákvæði um reglubundna endurskoðun eftir nýjum dreifingargögnum og að heildarveiði fylgdi vísindaráðgjöf.

Hversu sanngjörn er 12% hlutdeild?

Sé samþykkt að íslensk veiði nemi 12% af stofninum lendum við nákvæmlega á NEED–mörkunum. Þetta er undir því sem hefði verið raunverulegur sigur (WANT) og jafnvel undir „góður málamiðlunarsamningur“ (LIKE), en engu að síður inni á því bili sem hægt er að kalla ásættanlegt út frá dreifingu stofnsins og því hvar makríllinn dvelur stóran hluta ársins. Það er minna en það sem við höfum oft tekið einhliða, en mun meira en þau 3–4% sem sum ríki vildu festa Ísland í þegar við vorum enn stimpluð sem aukaleikarar.

Hvers virði er veiðisveigjanleikinn?

Í þessu tilviki fylgir 12% hlutnum veruleg veiðisveigjanleiki: að megi veiða stóran hluta kvótans í lögsögu Færeyja og Noregs, þar sem lífmassinn er oft mestur á ákveðnum árstímum. Það þýðir að íslenski flotinn getur elt stofninn þangað sem hann er, í stað þess að vera fastur í eigin lögsögu þegar makríllinn stendur illa þar til uppsjávarveiða. Þetta vegur nokkuð á móti því að prósentan sjálf er neðst í rammans: lægri hlutdeild, en með betri möguleikum til að hámarka aflaverðmæti á hverju ári.

Hvernig stóð samninganefndin sig?

Miðað við WANT/LIKE/NEED–rammann er niðurstaðan blanda af „verklegum árangri“ og „pólitískum hálfum sigri“. Samninganefndin fór ekki niður fyrir eigin botnlínu; hún tryggði NEED–markið og kom Íslandi út úr endalausu einhliða kvótastríði yfir í formlegt samningsumhverfi. Það er raunverulegt verðmæti fyrir grein sem skilar tugum milljarða í þjóðarbúið, og minnkar líkur á pólitískri og markaðstengdri refsingu fyrir „óábyrga“ ofveiði.

Á sama tíma náði nefndin ekki WANT eða jafnvel LIKE–bilinu sem hefði táknað skýrari viðurkenningu á aukinni viðveru makríls í íslenskri lögsögu og sterkara vægi Íslands sem strandríkis til framtíðar. Þar hefði þurft annaðhvort harðari samningsstöðu, betri bandamenn – til dæmis með því að stilla sér nær Grænlandi – eða skýrari tengingu milli nýrra dreifingarathugana og sjálfvirkrar hækkunar hluta Íslands þegar stofninn færist vestar.

Er samningurinn betri en ekkert?

Spurningin sem skiptir mestu er ekki hvort 12% sé draumatala, heldur hvort þessi samningur sé betri fyrir Ísland en að halda áfram einhliða leik. Einhliða kvóti skilar skammtímatekjum en byggir undir ímynd lands sem nýtir sér veikar stjórnsýslur í nágrannaríkjum til að veiða umfram ráðgjöf. Með 12% formlegum hlut, ásættanlegum veiðisveigjanleika og möguleika (vonandi) á reglubundinni endurskoðun erum við komin með grunn til að verja okkar hagsmuni innan kerfisins frekar en utan þess.

Út frá WANT/LIKE/NEED–rammanum myndi ég segja: Þetta er ekki sigurleikur, en þetta er faglega verjanleg niðurstaða sem stenst prófið „var þetta það minnsta sem við máttum sætta okkur við?“. Já, nánast. Næsta lota snýst svo um að nýta hvert endurskoðunarákvæði til að færa okkur upp úr NEED og inn í LIKE – og láta aldrei gleymast að WANT–talan er ekki draumur, heldur markmið sem byggir á raunverulegri viðveru makríls í íslenskri lögsögu.

Þ.B.